જો તમે પણ છો કલા અને સંસ્કૃતિના દીવાના તો ચાલો જાણીયે ભાવનગરના ઇતિહાસ વિષે

0
78

શેરીએ,   શેરીએ  સાદ દેતા   કવિ જ્યાં નજરે ચડે,
આવો અમારે ભાવનગર.

ગામ   વચ્ચે તળાવ મોટું,     છોકરા છબ-છબીયા કરે,
આવો અમારે ભાવનગર.

ગંગા-જળીએ    કપડા   ધોતી,     રુડી નાર નજરે તરે,
આવો અમારે ભાવનગર.

ઘોઘાનો ઘુઘવાટ     એવો,     જ્યાં લંકાની લાડી મળે,
આવો અમારે ભાવનગર.

વિશ્વ-વિખ્યાત    ગાંઠીયા,     પેડા શિહોરી સસ્તા મળે,
આવો અમારે ભાવનગર.

ભાવ-ભૂખ્યા ભાવનગરી,જ્યાં આદર ને સન્માન મળે,
આવો અમારે ભાવનગર.

રુવાપરી-તખ્તેશ્વર, જ્યાં તીર્થધામ  જશોનાથ મળે,
આવો અમારે ભાવનગર.

સહેલતા સુંદર નર-નારી જ્યાં એવા સુંદર બાગ મળે,
આવો અમારે ભાવનગર.

ગૌરી-શંકર-સરોવર  જ્યાં   પાણીમાં   મીઠાશ  મળે,
આવો અમારે ભાવનગર.

કવિ કલાપી, કવિ કાન્ત, જ્યાં કવિઓનો દરબાર મળે,
આવો અમારે ભાવનગર.

ચાલો જોઈએ વધુ આપણા ભાવનગર વિષે કે ભાવનગર શેમાં શેમાં પ્રખ્યાત છે ?

ભાવનગરના લોકો, ભાવાનાગની મહેમાનગતિ, ભાવનગરી ચવાણું, ભાવનગરના ગાંઠિયા, ભાવનગરનો આઈસ્ક્રીમ, ભાવનગરની ગાયો, અને ભાવનગરમાં ફેસબુકીયાઓ એટલે તો વાત જ શું પુછવી ?

ભાવનગરની રાજ્ય સ્થાપના મહારાજા ભાવસિંહજી ગોહીલે ઈ.સ. ૧૭૪૩ માં વૈષાખ સુદ ૩ ના રોજ વડવા ગામ નજીક કરી હતી. અને અત્યારે તે ભાવનગરના નામે ઓળખાય છે. દેશી રાજ્યોના વીલીનીકરણના ટાઈમે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના ચરણે સૌ પ્રથમ પોતાનું રાજ્ય ધરનાર ભાવનગરના મહારાજા ક્રૃષ્ણ કુમારસિંહજી હતા. ભાવનગર પાસે આવેલ અલંગની વિશ્વના સૌથી મોટા શિપબ્રેકીંગ યાર્ડમાં ગણતરી થાય છે. મારવાડના ખેરગઢથી સૌરાષ્‍ટ્રમાં આવેલા ગોહિલ રાજવંશના મુળ પુરુષ સેજકજીએ સાયલા પાસે સેજકપુર વસાવી પ્રથમ ગાદીની સ્થાપના કરી હતી , ત્‍યાંથી રાણપુર, પછી ઉમરાળા, ઘોઘા, શિહોર અને પછી ઇ.સ.૧૭૨૩, સવંત ૧૭૭૯ના વૈશાખ સુદ ત્રીજ અખાત્રીજના દિવસે વડવા ગામ પાસે ભાવનગરની સ્‍થાપના થઇ હતી, ભાવનગરની બંદર તરીકે આબાદી વધારવાના હેતુથી નગરનો ખુબ જ વિકાસ થયો હતો, પછી લડાઇ ચડાઇના એ સમયગાળામાં ઠાકોર વખતસિંહજીએ ભાવનગર રાજયનો દક્ષિણમાં મહુવા, રાજુલા અને પશ્ચિમમાં છેક મીતીયાળા, સલડી, લીલીયા સુધી રાજયના વિસ્તારમાં વધારો કર્યો હતો.

ભાવનગરના રાજવીઓએ શિક્ષણ, કલા, સાહિત્‍ય અને સંસ્‍કારીતાના સમન્‍વયથી એ જમાનામાં પણ ખાસ લોક ચાહના મેળવી લીધી હતી. ખાલી ખેતી અને મજૂરી પર જ આધારિત એ યુગમાં દુષ્‍કાળ કે અતિવૃષ્‍ટિ જેવા આપત્તિકાળમાં ભાવનગરના રાજવીઓએ ખુલા દિલથી પ્રજાને મદદ કરવા ઠેર ઠેર કૂવા-તળાવો ખોદાવ્યાં હતા, ગરીબખાના ખોલાવ્યા હતા , તગાવી માફ કરી રૈયતને પણ રાહત આપી હતી. ભાવનગર રાજયના રાજા અને પ્રજાના વફાદાર તરીકે નામના મેળવનાર કાબેલ દિવાન તરીકે ગગા ઓઝા, શામળદાસ અને પ્રભાશંકર પટૃણીનું યોગદાન આજે પણ ખુબ જ યાદ કરવામાં આવે છે.

ભાવનગરમાં વિસ્‍તારવાદી પ્રવૃતિના યુગથી માંડીને આધુનિક યુગના પ્રભાત સુધી ઘણા વિકાસ, સુધારા અને પ્રજાકિય કાર્યો કરવામાં આવ્યા છે.

શિક્ષણના ક્ષેત્રે આગવી પ્રગતિ મેળવનાર ભાવનગરમાં ૧૮૫૨માં મહારાજા જશવંતસિંહજીના સમય દરમિયાન જ પ્રાથમિક શાળા ચાલુ થઇ ગઈ હતી, પછીથી શિક્ષણનો પાયો નંખાયો હતો. કન્‍યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જશવંતસિંહજીએ પોતાની કુંવરીને પણ શાળામાં ભણવા બેસાડી હતી. પછી રાજયમાં ઉત્તરોતર શિક્ષણ અને જોડે જોડે કલા અને સાહિત્‍ય પણ વધી રહ્યું હતું.

આધુનિક ભાવનગરના શિલ્‍પી તરીકે મહારાજા તખ્‍તસિંહજીએ રેલ્‍વે, શાળાઓ, હાઇસ્‍કુલો, તખ્‍તસિંહજી હોસ્‍પીટલ, પુસ્‍તકાલયો તેમજ કૃષિ વિકાસ માટે ઘણા કૂવાઓ, તળાવો પણ બંધાવ્‍યા હતા. તખ્‍તસિંહજી પછી આવેલા મહારાજા ભાવસિંહજી (બીજા) પણ કલાના શોખીન હતા. તેઓએ સુપ્રસિધ્‍ધ ચિત્રકાર રાજા રવિ વર્માને ભાવનગર આમંત્ર્યા અને કલાકારોને તેમની પાસે કલાવિદ્યા પણ શીખવવામાં મદદ કરી હતી. ભાવસિંહજી પણ સંગીતના શોખીન હતા. તેઓએ નિલમબાગ પેલેસમાં પિતળીયો બંગલો સંગીત દરબાર માટે સાવ અલગ જ ફાળવ્યો હતો. અહીંયા સવાર-સાંજ સંગીતના સુરો લહેરાતા ગવૈયાઓનો ઝમેલો પણ ચાલુ જ રહેતો. ભાવનગરના કલાકાર ડાહ્યાલાલ તથા સુરજરામ નાયક વ્રજભાષામાં પદો રચતા અને ગાતા. મશહુર બીન વાદક રહીમખાન તથા ગાયિકા ચંદ્રભાગા સંગીતની મહેફીલોમાં ખુબ જ રંગ જમાવી દેતા.

ગાયકવૃંદની મદદથી ભાવસિંહજીએ સંગીતમાળા ચાર ભાગમાં, સંગીત વિનોદ, સંગીત બાલોપદેશ, હોરેશીયમ અને ઇલીયડના છ ભાગ પુસ્‍તકરૂપે પ્રસિધ્‍ધ કરાવ્‍યા હતા. ભાવસિંહજીના રાજય અમલમાં દિવાન પ્રભાશંકર પટૃણીના સુદિર્ઘ વહીવટથી ભાવનગરની કિર્તી ચારેબાજુ ફેલાઈ હતી.

ભાવસિંહજી પછી ગાદીએ આવેલા મહારાજા કૃષ્‍ણકુમારસિંહજીના ઉદારચરીત માનસના કારણે સાચી રીતે પ્રજાકિય શાસન ચલાવી સમગ્ર રાજયની પ્રજાના દિલ જીત્યા હતા. આ પ્રજાવત્‍સલ રાજવીએ આઝાદીના ઉષાકાળમાં પ્રજા પરિષદ અને પોતાની રૈયતને બધા અધિકારો આપી દીધા હતા. આઝાદીના સમયે સ્‍વતંત્ર ભારતને પોતાનું રાજય અર્પણ કરવામાં જેને પહેલ કરી હતી એવા કૃષ્‍ણકુમારસિંહજીને મદ્રાસના ગવર્નર તરીકે પણ અદભુત પ્રખ્યાતિ મળી હતી.

ભાવનગરના ઉદારચરીત, ધર્મિષ્‍ઠ અને રૈયતની ઈચ્છા રાખનાર રાજવીઓએ પણ લોકકલ્‍યાણની વિવિધ યોજનાઓ અમલમાં મુકી હતી અને એકદમ ખુલા દિલે નાણાનો યોગ્‍ય રીતે ઉપયોગ કર્યો હતો. એના પરિણામ સ્વરૂપે શહેરની ભાગોળે ગૌરી શંકર તળાવ, નગરમાં હાઇસ્‍કુલો, કોલેજો, અખાડા, વોટર ફિલ્‍ટર પ્‍લાન્‍ટ, હોસ્‍પિટલ, મંદિરો, મસાફરખાના, શિક્ષણ સંસ્‍થાઓ, રોડ, ગટર, વીજ સાધનો વગેરેની સગવડ ઉભી થઇ હતી.

આઝાદી મળ્યા પછી નૂતન ઘડતરમાં ભાવનગરમાં આધુનિક શોધ સંશાધનો અને જ્ઞાન વિજ્ઞાનના સમન્‍વયથી સ્‍થપાયેલી સંસ્‍થાઓ અને ઉદ્યોગથી આજે ભાવનગર એકદમ ધમધમતું છે.

પૂર્વ સૌરાષ્‍ટ્રમાં આવેલા ગોહિલવાડ મુલકમાં ગોહિલોએ રાજકર્તા રૂપે યશસ્‍વી કારકિર્દી જોડે ઇતિહાસમાં અલગ જ સ્‍થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.જુના ભાવનગરની બાંધણી અને પછી આધુનિક શહેરના નિર્માણ સાથે છેક રાજવી કાળથી આજ દિવસ સુધી ભાવનગરે ઘણા બધા ક્ષેત્રમાં વિકાસ કર્યો છે.

હાલનું વર્તમાન ભાવનગર

હવાઇ મથક, રેલ્વે મથક, જુના બંદર, નવા બંદર, અલંગ શીપ-બ્રેકીંગ યાર્ડ, કેન્દ્રિય નમક અને સમુદ્રિ રસાયણ અનુસન્ધાન સંથાન, પાલિતાણા

ભાવનગરના જોવા લાયક સ્થળો

ફનપાર્ક મહિલાબાગ, ગાંધી-સ્મૃતી, સરદાર-સ્મૃતી, બાર્ટન પુસ્તકાલય, શામળદાસ કૉલેજ, શ્રી તખ્તેશ્વર મહાદેવ મંદિર, ગૌરીશંકર તળાવ – બૉર તળાવ, ગંગા દેરી, વિક્ટોરિયા પાર્ક, નિલમબાગ પેલેસ, ભાવવિલાસ પેલેસ, ધોઘા સર્કલ, શ્રી ખોડિયાર મંદિર, ધોઘા, માળનાથ, શ્રી નિષ્કલંક મહાદેવ કોળિયાક, કુડા, હાથબ, પીરમબેટ, સાંઇબાબાનુ મંદીર
માજીરાજ ગર્લ્સ હાઇસ્કૂલ (ભૂતપૂર્વ આલ્ફ્રેડ સ્કૂલ)

જો શોર્ટ માં કહીયે તો ભાવનગર એટલે જીવંતતાનો અનુભવ કરાવે એવું નગર, આ નગરનું નગરત્વ ખાલી એક જ વાર નહિ પણ વારંવાર અનુભવ કરવા જેવું છે, ત્યાંથી ખોડિયાર માતાના દર્શન પણ કરી અવાય, પાલીતાણાના જૈન મંદિરોના દર્શને પણ જઈ અવાય અને અલંગ શિપયાર્ડમાં આંટો મારી ત્યાંથી ખરીદી પણ કરી શકાય

હજી થોડી વધુ માહિતી મેળવી લઈએ  ————-

ભાવનગર રજવાડું —————–

ઈતિહાસ

આ રજવાડા ઉપર સુર્યવંશી ગોહીલવંશના રાજાઓએ શાસન કર્યું છે. જો તેમનું મુળ વતન જોઈએ તો તે મારવાડ હતું. સુર્યવંશી ગોહીલ રાજપુતોએ મારવાડમાં ખુબ જ વધુ સ્પર્ધાનો સામનો કર્યો હતો. માટે જ તેઓ મારવાડ મૂકીને ગુજરાત બાજુ આવી ગયા. ગુજરાતમાં તેઓએ સૌ પહેલા રાજધાની ઇ.સ. ૧૧૯૪માં સેજકપુરને બનાવી.પછી ત્યાંથી આગળ વધ્યા અને ઇ.સ. ૧૨૫૪માં રાણપુરમાં રાજધાની બદલી. ઇ.સ. ૧૩૦૯માં રાજધાની રાણપુરથી ખસેડીને તેની સ્થાપના ઉમરાળામાં કરી. ઇ.સ. ૧૫૭૦માં સિહોરમાં રાજધાનીની સ્થાપના કરી. ૧૭૨૨-૧૭૨૩માં કંથાજી કડાણી અને પીપળાજી ગાયકવાડની સરદારી નીચે ગોહીલોની તે સમયની રાજધાની પર આક્રમણ કર્યુ. તેમણે હારનો સામનો કરવો પડ્યો તેથી જ હારનું કારણ સિહોરનું ભૌગોલીક સ્થાન ગણવામાં આવે છે. એવું માનીને ૧૭૨૩માં સિહોરથી ૩૦ કિલોમિટર દૂર વડવા ગામ પાસે દરીયાકિનારે સંવત ૧૭૭૯ની વૈશાખ સુદ ૩-અખાત્રીજના રોજ મહારાજા ભાવસિંહજી ગોહીલે નવી રાજધાની વસાવી અને એનું નામ આપ્યું ભાવનગર. ૧૮૦૭થી ભાવનગર બ્રિટીશ સંરક્ષણ હેઠળનું રાજ્ય બની ગયું .

ભાવનગરની પસંદગી દરિયાઇ વ્યાપારની સાનુકુળતા અને વ્યૂહાત્મક અગત્યતાને મગજમાં રાખીને જ થઇ હતી. જો ભાવનગર રાજ્યનો વિસ્તાર કરવામાં કોઈનો મોટો હાથ હોય તો તે છે વખતસિંહજીનો. મુશ્કેલીના સમયમાં ભાવનગરના રાજવીઓએ પ્રજાને હંમેશા ખુલા દિલે મદદ પુરી પાડી છે. ભાવનગરના રાજવીઓ તથા તેમના દિવાનો જેમ કે ગગા ઓઝા, શામળદાસ અને પ્રભાશંકર પટ્ટણી આ બધા જ ઘણા પ્રજાવત્સલ હતા.

જોઈએ તેના મહેલ અને અન્ય સ્થાપત્ય વિષે

ઇ.સ. ૧૮૭૮થી માંડીને ઇ.સ. ૧૮૯૬ સુધી મોતિબાગ પેલેસ જ ભાવનગરના રાજવીનું મુખ્ય નિવાસ સ્થાન હતું. આ પહેલાના જે રાજવીઓ હતા તેમના નિવાસ સ્થાનની પશ્ચિમ દિશામાં રાજવીના લગ્ન સમારંભના મુળ હેતુ માટે બનાવાયેલ સ્થાઇ શામિયાણાને પછીથી પર્સિવલ માર્કેટ નામની બજારમાં તબદીલ કરી નખાયો હતો. દેસાઈ છગનલાલ પુસ્તકાલયની ૧૮૮૦માં શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. ૩૦ ડીસેમ્બર ૧૮૮૨ના દિવસે નવા મકાનમાં બાર્ટન પુસ્તકાલય રૂપે ખુલ્લુ મુકાયું હતું. દિવાનપરા વિસ્તારમાં પર્સિવલ ફુવારાનું બાંધકામ પણ રજવાડાના સમયમાં કરાયું હતુ. જશોનાથ મહાદેવ મંદિર, ગંગા છત્રી (ઇ.સ. ૧૮૭૫) અને જસવંતસિંહજી જાહેર દવાખાનું પણ ભાવનગર રજવાડા સમયમાં જ તે બધાનું બાંધકામ કરવામાં આવેલું છે.

રાજવીઓ

ભાવનગરના ઠાકોરસાહેબ, ૧૮૭૦નો દાયકો

  • ૧     રતનજી(બીજા) (મૃ. ૧૭૦૩)         ૧૬૬૦–૧૭૦૩             ઠાકોર સાહેબ
  • ૨     ભાવસિંહજી(પહેલા) રતનજી (૧૬૮૩–૧૭૬૪)     ૧૭૦૩–૧૭૬૪             ઠાકોર સાહેબ
  • ૩     અખેરાજજી(બીજા) ભાવસિંહજી (૧૭૧૪–૧૭૭૨)     ૧૭૬૪–૧૭૭૨             ઠાકોર સાહેબ
  • ૪     વખતસિંહજી અખેરાજજી (૧૭૪૮–૧૮૧૬)     ૧૭૭૨–૧૮૧૬             ઠાકોર સાહેબ
  • ૫     વજેસિંહજી વખતસિંહજી (૧૭૮૦–૧૮૫૨)     ૧૮૧૬–૧૮૫૨             ઠાકોર સાહેબ
  • ૬     અખેરાજજી(ત્રીજા)ભાવસિંહજી (૧૮૧૭-૧૮૫૪)     ૧૮૫૨–૧૮૫૪             ઠાકોર સાહેબ
  • ૭     જસવંતસિંહજી ભાવસિંહજી (૧૮૨૭–૧૮૭૦)     ૧૮૫૪ – ૧૧ એપ્રલ ૧૮૭૦         ઠાકોર સાહેબ
  • ૮     તખ્તસિંહજી જસવંતસિંહજી (૧૮૫૮–૧૮૯૬)     ૧૧-એપ્રીલ ૧૮૭૦ – ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૮૯૬     ઠાકોર સાહેબ
  • ૯     ભાવસિંહજી(બીજા) તખ્તસિંહજી (૧૮૭૫–૧૯૧૯)     ૨૯-જાન્યુઆરી ૧૮૯૬ – ૧-જાન્યુઆરી ૧૯૧૮     ઠાકોર સાહેબ
  • ૧ જાન્યુ ૧૯૧૮ – ૧૭ જુલાઇ ૧૯૧૯     મહારાજા રાઓલ
  • ૧૦     કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવસિંહજી (૧૯૧૨–૧૯૬૫)     ૧૭-જુલાઇ ૧૯૧૯ – ૧૫ ઓગષ્ટ ૧૯૪૭     મહારાજા રાઓલ
  • ૧૧     વિરભદ્રસિંહજી કૃષ્ણકુમારસિંહજી ગોહીલ (૧૯૩૨–૧૯૯૪) ^     ૧-એપ્રિલ-૧૯૬૫ થી ૨૬-જુલાઇ-૧૯૯૪     મહારાજા રાઓલ
  • ૧૨     વિજયરાજસિંહજી વિરભદ્રસિંહજી ગોહીલ (૧૯૬૮) ^     ૨૬-જુલાઇ-૧૯૯૪ થી હાલમાં જીવિત     મહારાજા રાઓલ

જુઓ જાણીતા કારભારીઓ વિષે

  • પરમાનંદદાસ મહેતા
  • ગૌરીશંકર ઉદયશંકર ઓઝા‎‎ (૧૮૪૬ – ૧૮૭૭)
  • શામળદાસ પરમાનંદદાસ મહેતા (૧૮૭૭–૧૮૮૪)
  • વિઠ્ઠલદાસ શામળદાસ મહેતા (૧૮૮૪–૧૯૦૦)
  • પ્રભાશંકર દલપતરામ પટ્ટણી (૧૯૦૦ –૧૯૩૭)
  • અનંતરાય પ્રભાશંકર પટ્ટણી (૧૯૩૭ – જાન્યુવારી ૧૯૪૮)

તેની રાજ્ય-વ્યવસ્થા

ઇ.સ. ૧૯૧૮માં સ્થાનિક સ્વશાસન લઇ આવવાના હેતુથી ભાવસિંજી બીજા દ્વારા ભાવનગર સુધરાઈનો વહીવટ પ્રજાના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધીઓ દ્વારા થાય એ માટે એક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઠરાવ માં નક્કી થયા પ્રમાણે સુધરાઇના વહીવટની દેખરેખ માટે ૩૦ સભ્યોની સમિતિની રચના દરબાર શ્રી દ્વારા કરવાની જોગવાઈ કરી હતી. અને એમાં દસ સભ્યો દરબારશ્રી તરફથી નીમાતા હતા અને જે બાકીના ૨૦ સભ્યો હોય તેમની લોકશાહી ઢબથી ગુપ્ત મતદાન દ્વારા ચૂંટણી થતી, આ ૨૦ સભ્યો માંથી ૧૭ સભ્યોની વોર્ડવાર ચૂંટણી કરવામાં આવતી અને બાકીના ત્રણ સભ્યો ખાસ વર્ગના મતદાતાઓ જ ચૂંટી શકતા. આ ખાસ વર્ગમાં નીચે મુજબના લોકોનો સમાવેશ કરવામાં આવતો.

ઓનનરી મેજીસ્ટ્રેટ્સ

  • વિશ્વવિદ્યાલયના ફેલો અને સ્નાતકો
  • હાઇકર્ટના એડવોકેટ્સ અથવા સોલીસીટર્સ અથવા રાજ્યની પ્રથમ દરજ્જાના સનદી વકીલો
  • આકારણિકારો
  • ભાવનગર રાજ્યના ભાયાત અને મુળ ગરાસિયા
  • મહિને રૂ ૫૦થી વધારે પગાર મેળવતા રજવાડાના કર્મચારીઓ અને સ્ટેટ રેલ્વેના કર્મચારીઓ
  • મહિને રૂ ૨૫થી વધારે પેંશન મેળવતા કર્મચારીઓ
  • મતદાન ૧૮ વરસથી વધુ વયની વ્યક્તિ કરી શકતી અને મતદાન યાદી દર વરસે બનાવીને પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવતી.

ચાલો જોઈએ ભાવનગરના રાજાનો એક કિસ્સો 

એક દિવસ રાજા ગોરા અમલદાર સાથે બેઠા હતા. તો એક ભિખારી મહેલના દરવાજા પાસે આવી પહોંચ્યો કે જ્યા બોરડી એન બોરથી એકદમ છલકાતી હતી અને એ ભિખારીને ખુબ જ ભૂખ લાગી હતી માટે તેણે બોરડીને એક પથ્થર માર્યો અને એ પથ્થર વાગે છે સીધો જ મહારાજાના માથે. પછી તે ભિખારીની ધરપકડ કરીને રાજા સામે લવાયો ,પછી રાજાએ બધી હકીકત જાણી અને ભિખારીને પુછ્યુ કે તે બોરડીમાથી કેટલા બોર મેળવ્યા ?ભિખારીએ જવાબ આપ્યો એક ખોબો ભરાય એટલા !

તો રાજા તરત જ પ્રધાનને આદેશ આપે છે કે આ માણસને એક ખોબો ભરાય એટલી સોના-મહોર આપી દો.

જયારે રાજાનો આદેશ મળ્યો એટલે ગોરાઓને આશ્ચર્ય થયું અને કહ્યુ કે આ માણસને તો સજા જ આપવી જોઇએ અને એની બદલે તમે એને ઈનામ આપો છો ? ત્યારે મહારાજાએ ગોરાઓને એવો જવાબ આપ્યો કે “જો એક બોરડી એક પથ્થર મારવાથી મુઠ્ઠી એક બોર આપી શક્તી હોય તો હૂ તો આ પ્રજા નો રાજા છું . તેણે મને પથ્થર માર્યો તો મારે એને મુઠ્ઠી જેટલી સોના-મહોર તો ચોક્કસથી આપવી જ જોઈએ”.તો જોયું આવા હતા પ્રજા-વત્સલ આપણા પહેલાના રાજવીઓ…!

જાણીયે મહારાજ શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી વિષે 

મહારાજ શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજીનો જન્મ ૧૯ મેં ૧૯૧૨ના રોજ ભાવનગરમાં જ થયો હતો. તેમની જન્મજયંતીએ પ્રત્યેક ભાવનગરવાસીને નત:મસ્તક વંદન છે, તે ખુબ જ પ્રજાવત્સલ હતા અને તેમના દિલમાં પ્રજા માટે ઘણો જ પ્રેમ હતો.

ભાવસિંહજી જયારે ઈ.સ. ૧૯૧૯માં મૃત્યુ પામ્યા તે સમયે રાજકુમાર કૃષ્ણકુમારસિંહજી નાની ઉંમરના હતા, માટે દિવાન પ્રભાશંકર પટણીએ એમને તાલીમ આપવાની જવાબદારી લઇ લીધી. તેઓ જયારે પુખ્ત વયના થયા ત્યારે ઈ.સ.૧૯૩૧મા કૃષ્ણકુમારસિંહજી ગાદીએ બેઠા હતા .

ભારતને જયારે આઝાદી મળી તે બાદ કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ પહેલ કરી ને પોતાનું રાજ્ય દેશને અર્પણ કર્યું. એની કદરરૂપ સૌરાષ્ટ્રે રાજ્યના ઉપ-રાજપ્રમુખ પદ એમને અપાયું. ત્યારબાદ તેમની નિમણુંક મદ્રાસના ગવર્નર તરીકે થઇ હતી. એટલા મોટા હોદ્દા પર પણ તેમણે ફક્ત ૧ રૂપિયાનો જ પગાર લઈને સેવા આપી હતી અને મદ્રાસના લોકોનો પણ પ્રેમ મેળવ્યો હતો.

કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ પ્રજાના કલ્યાણ માટે ઘણા મહત્વના કાર્યો કર્યા હતા જેવા કે

૧) રાજ્યના દેવાદાર ખેડૂતોનું લાખો રૂપિયાનું ચઢેલુ દેવું તેમણે સાવ માફ કરી દીધું હતું. આ સિવાય ખેડૂતો પર શાહુકાર-વેપારીનું લેણું હતું એ પણ ખેડૂતોની જગ્યાએ રાજાએ ભરી
દીધું હતું અને આ લેણાંની રકમ રૂપિયા ૨૨ લાખથી પણ વધારે હતી. આજ સુધી માં પ્રજા માટે આવી ઉદારતા ભારતના બીજા કોઈ રાજાએ બતાવી ના હતી.

૨) ગામનો વહીવટ ગામની પ્રજા દ્વારા જ થઇ શકે એ માટે ગામ પંચાયતની શરૂઆત પણ એ સમયમાં જ ચાલુ થઈ ગઈ હતી. જુના સવાર ગામમાં ઈ.સ.૧૯૨૪માં પહેલી ગામ પંચાયત ચાલુ થઇ હતી. આ કામમાં સ્વ.ઠક્કરબાપા, બળવંતરાય મહેતા અને બીજા ઘણા પ્રજાસેવકોએ ઘણી મદદ કરી હતી.

૩) ખેતીની સિંચાઈ માટે અનેક કુવા-તળાવ બનાવ્યા.

૪) પીવા માટે લોકોને ચોખ્ખું પાણી મળી રહે એના માટે ભાવનગરમાં ફિલ્ટર ચાલુ કરાયું હતું.

૫) આખા શહેરમાં ગંદકી થાય નહિ એટલે એના માટે ભૂગર્ભ ગટર યોજના પણ ચાલુ કરી દેવામાં આવી.

આઝાદી મળ્યા બાદ સૌરાષ્ટ્રના નવા રાજ્યની રચના કરાઈ, ત્યારે ભાવનગર રાજ્ય અને તે સિવાય પાલીતાણા, લાઠી, વળા(વલભીપુર), સોનગઢ, લાખાપાદર વગેરે થાણાઓ ભેગા કરી ગોહિલવાડ નામના જિલ્લાની રચના થઇ હતી. આ જીલ્લામાં એ પછી ઈ.સ. ૧૯૫૯માં થોડો ફેરફાર કરાયો છે અને તેનું નામ ભાવનગર પાડવામાં આવ્યું.

જાણ્યો ને કેવો છે ભાવનગરનો ઇતિહાસ.

અત્યારનું ભાવનગર છે તે એ આધુનિક અને ખાણીપીણી અને ઔદ્યોગિક ચૂક્યું છે ભાવનગરનો વિકાસ ખુબ જ ઝડપથી થઇ રહ્યો છે, એમાં ભાવનગરના લોકોનો ફાળો ઘણો જ મહત્વનો છે. અને તે એક ખુબ જ સારું ઔદ્યોગિક શહેર બન્યું છે.

ઈન શોર્ટ ભાવનગર એટલે શું તો સાવ અલગ જ મિજાજ વાળું અને એક આગવી પ્રતિભાવંત અને નવીન વિચારસરણી હોય એવું શહેર !!! ભાવનગર શબ્દ ફરસાણ અને મિષ્ટાન સાથે ખુબ જ સંકળાયેલો માટે જ આવું શહેર વારંવાર જોવું અને તેને માણવું પણ એક અલગ જ મજા છે